With the grant from the Paul and Alexandra Canellopoulos Foundation, the restorative works on the western stoa of the Gymnasium in Ancient Messene greatly progressed in 2020 and will continue in 2021.

While adhering to COVID-19 regulations, works on the substructure and the stylobate were completed. At the same time, all the remaining pillars were positioned in the Stoa. New limestone capitals were crafted, as the original ones had been used in lieu of construction materials or in the production of lime. For similar reasons, there are missing or crumbling architraves, the soldering and filling of which will continue during 2021. In the meantime, architectural parts of the stoa were also conserved.

During this crucial time for our country, when the need for additional medical equipment to help combat the spread of COVID-19 is both urgent and vital, Paul and Alexandra Canellopoulos Foundation has donated 1.000.000 euros to support this cause.

In coordination and cooperation with the Ministry of Health, the donated amount will be provided to the Institute of Pharmaceutical Research and Technology SA (IFET), for the medical equipment supplies required for hospitals and the public healthcare system (in Greece).

Restoration work at the Stoa of Philip on Delos is stepped up through scheduling and organization so that everything will be ready for the finalized design, the costing of works and the actual restoration phase. The work carried out between April 10 and 20 may appear as non-essential to laypeople, and certainly not impressive, yet more than necessary it is invaluable to all subsequent stages. The monument’s aerial documentation by drone reveals the impressive range of the finds and helps classify them at the currently ongoing  stage, so that one can accurately determine what pieces ‘tie in’ with what in order to make up a complete set. What has not be found will have to be replicated and added. This is the object of the next phase of the design, which will also establish the necessary budget for the project. The recently completed work involved the participation of archaeologists, architects, topographers, draughtspersons and marble technicians.

Specifically, the work carried out between April 10 and 20 entailed:

  1. Land & photogrammetric survey of the monument

The fieldwork involved:

  • Fitting ground control points at suitable locations in the broader area of the Stoa and measuring their coordinates using the high-precision geodesic GPS of the Cyclades Ephorate of Antiquities [CEA].
  • Additional precision measurements of representative linear attributes of the monument were made with a view to ensuring the fully controlled scale of the final outcome (orthophotography).
  • Aerial photography with CEA’s drone in a fully automated process on a high-precision geographic background. The outcome can be described as geometrically optimum, having secured the best flight conditions possible (altitude, aerial photo overlapping, camera positioning, etc.) and comprehensive in terms of the number of photographs—over 1,000, from a low altitude of 10m.

The photogrammetric processing of the images was carried out at a state-of-the-art workstation using CEA’s specialized software to obtain a high-resolution 3D model and orthophoto map integrated into the Greek geodesic reference system.


The fieldwork was carried by the following team:

  • Themistocles Vakoulis, Archaeologist (CEA)
  • Tania Panagou, Archaeologist (CEA)
  • Demetra Mavrokordatou, Architect (CEA)
  • Georgios Papadantonakis, Topographer (General Directorate of Monument Restoration & Technical Projects)
  • Maria Bia, Topographer (CEA)
  • Pavlos Fylaktos, Archaeologist (CEA)
  • Evangelia Tsaknaridou, Draughtsperson (CEA)
  1. Photogrammetric Rendering of architectural fragments

The fieldwork for collecting the data for the photogrammetric rendering of the architectural fragments to be used in the restoration was carried out by the following team:

  • Goulielmos Orestidis, Architect
  • Louisa Anagnostou, Architect
  • Amalia Konidi, Architect

Any necessary repositioning of the architectural fragments for the requirements of photogrammetry were carried out by the following team of marble technicians:

  • Christos Bliyannos
  • Elias SIxas
  • Yannoulis Skaris

Η αναστήλωση του αρχαϊκού ναού και του εστιατορίου του ιερού του Απόλλωνα στο Δεσποτικό ξεκινούν και πάλι, παράλληλα με τις συνεχιζόμενες από το 2004 ανασκαφικές εργασίες, στις οποίες συμμετέχουν για ακόμη μία φορά φοιτητές από όλο τον κόσμο. Οι 50 επιλεγμένοι φοιτητές θα εργαστούν για έξι εβδομάδες στην ανασκαφή, ενώ στη συνέχεια θα ακολουθήσει η μελέτη των ευρημάτων στο αρχαιολογικό μουσείο της Πάρου

Πολλοί αφανείς ήρωες σε ένα έργο που απαιτεί συνεργασία και συντονισμό

Εκτός από την έντονα κοπιαστική εργασία των εξειδικευμένων μαρμαροτεχνιτών και της υπόλοιπης ομάδας στον αρχαιολογικό χώρο, εδώ και έξι με επτά μήνες το έργο προετοιμάζεται παράλληλα και στην Αθήνα, στο εργοστάσιο κοπής και επεξεργασίας μαρμάρου Δέλτα Μάρμαρα, όπου ο υπεύθυνος κ. Δημήτρης Δημητρόπουλος με την καθοδήγηση του αρχιτέκτονα του έργου κ. Γουλιέλμου Ορεστίδη επιλέγει τους κατάλληλους όγκους μαρμάρου που θα μεταφερθούν στον αρχαιολογικό χώρο αλλά και αυτούς που θα δουλευτούν με ηλεκτρονικό παντογράφο (CNC). Το σύγχρονο αυτό μηχάνημα δίνει στην άμορφη μάζα μαρμάρου τη μορφή ενός αρχαίου αρχιτεκτονικού μέλους: σπόνδυλοι, επιστύλια, κιονόκρανα, αντιθήματα, τρίγλυφοι, μετόπες. Τα νέα μέλη θα μεταφερθούν στο Δεσποτικό και θα συνδεθούν με τα αρχαία αρχιτεκτονικά μέλη.

Η σύγχρονη τεχνολογία βοηθά σημαντικά τη διαδικασία της ανοικοδόμησης τόσο χρονικά όσο φυσικά και ποιοτικά. Η ομάδα του Δεσποτικού συνεχίζει απρόσκοπτα το έργο της με συμμάχους την τεχνολογία και φυσικά τους ανθρώπους, τεχνίτες, φοιτητές, αρχαιολόγους, αρχιτέκτονες, χορηγούς.

Οι αναστηλώσεις προχωρούν στη νήσο Δεσποτικό, αργά και σταθερά, όπως αρμόζει στις νόρμες του αρχαιολογικού χρόνου.

Ανηφορίζοντας από τον μώλο προς τον αρχαιολογικό χώρο νιώθουμε κομμάτι της ιστορίας του νησιού. Τότε που οι επισκέπτες έδεναν στον μώλο του Δεσποτικού για να βρεθούν στο Ιερό του. Περνάμε μπροστά από έξι κτήρια –βοηθητικά της λειτουργίας του Ιερού πριν φτάσουμε στον «πυρήνα» του, στο τέμενος. Στεκόμαστε στον λατρευτικό περίβολο της αρχαϊκής περιόδου (6ος αι. π.Χ.) που περικλείει τα δύο πιο σημαντικά κτίσματα του Ιερού, τον Ναό και το Εστιατόριο. Η καλή κατάσταση διατήρησής τους, η ανεύρεση πολλών αρχιτεκτονικών μελών τους και η αρχιτεκτονική και λειτουργική τους αξία για το Ιερό αποτέλεσαν τους βασικούς λόγους που πραγματοποιείται αυτό το μακρύ «ταξίδι» αναστήλωσης που αναμένεται να μας ανταμείψει όλους. Από το 1997 που ξεκίνησαν οι ανασκαφές με επικεφαλής «ανασκαφέα» τον αρχαιολόγο Γιάννο Κουράγιο (Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων) έως σήμερα, η ομάδα του Δεσποτικού με τη συνδρομή χορηγών –Ιδρυμάτων και με αμείωτο ζήλο πέτυχαν να δούμε αναστηλωμένα τμήματα από τις κιονοστοιχίες των δύο κτισμάτων, δύο κίονες του ναού και δύο του εστιατορίου, οι οποίοι «πατούν» πάνω στους στυλοβάτες που συμπληρώθηκαν. Αναστηλωμένο τμήμα του ενδιάμεσου τοίχου του ναού και του εστιατορίου (η αποκαλούμενη παραστάδα), συμπληρωμένο με νέο και αρχαίο υλικό. Ανακατασκευασμένο τον βόρειο (εξωτερικό) τοίχο του ναού, σε ύψος 1μ., επίσης με νέο και αρχαίο υλικό. Ανακατασκευασμένο τμήμα των προσόψεων των δωματίων του ναού και του εστιατορίου. Τοποθετημένα τα κατώφλια (από νέο υλικό) σε δωμάτιο του ναού και του εστιατορίου.

Όλα αυτά που βλέπουμε προϋποθέτουν ότι έχει γίνει συντήρηση των αρχαίων τοιχοποιίων και ότι έχει ολοκληρωθεί πλήρως η ανασκαφή σε αυτή την περιοχή. Προϋποθέτει όμως ακόμη ότι υπάρχει γνώση, διαρκής εκπαίδευση, αστείρευτο μεράκι και ιδιωτική βούληση. Από την ομάδα του Δεσποτικού και από όλους εμάς που τη στηρίζουμε. Το νιώθουμε υποχρέωση. Και καθώς ανεβαίνουμε από τον μώλο προς το Ιερό είμαστε βέβαιοι ότι ακολουθούμε τον σωστό δρόμο.

The second phase of operations scheduled for 2018 aim to complete the preparatory work, which comprises the following:

  1. Final layout of architectural fragments

The architectural fragments which will not be used in the restoration will be laid out in the marshy area to the west of the monument. To this end, a base of approx. 600m2 will be built of reinforced concrete. However, the marshy nature of the site necessitates a geotechnical and structural design by a civil engineer. Once the design is complete, the base will be constructed and the architectural fragments will be transported and arranged in groups on it.


  1. B. Final design of the restoration of the Stoa

Completion of the necessary 3D renderings of the architectural fragments to be used in the restoration, and detailed recording of the monument’s current condition. Once these data have been collected and processed, the final design of the partial restoration of the Stoa can go ahead safely.


  1. Construction of additions to the architectural fragments

Final selection of the type of marble to be used in the restoration and procurement of the material so that the processing of the new architectural fragments and the additions to the existing ones, as envisaged in the design, can go ahead.


  1. D. Setting up the construction site for the restoration work

Organising the construction site with the equipment necessary for restoring and assembling the architectural members and selection of the appropriate system for lifting, moving and placing the bulky elements in their original positions. The selection of the crane will take into account the various challenging parameters: difficult access to the island, lack of approach to the monument for the machinery, the great weight of the architectural fragments (with one lintel alone weighing some 11 tons), weather conditions with strong winds, the aesthetic impact on the landscape, etc.


  1. Annual weeding and cleaning

Weeding and cleaning must be performed on an annual basis so as to preserve the neat aspect of the monument and the classification site, so as to enhance the visitors’ experience and facilitate the operations.

On the island of Despotiko the process of restoring and promoting the archaic sanctuary of Apollo differs little from the way it was done originally, and this adds extra value to such an important venture.

The second largest shrine to Apollo after that of Delos, this archaic sanctuary is on the uninhabited island of Despotiko, near Antiparos, without modern conveniences and facilities. Those involved in the project—craftsmen, engineers, archaeologists, students—are keenly aware of history flowing on in an unspoilt setting, collectively creating a harmonious whole untouched over the centuries.

The restoration of the archaic temple and the refectory are of prime importance to the Cyclades Ephorate of Antiquities and the ehad of the project, the archaeologist Yannos Kouragios, as it will turn the island of Despotiko into an organised archaeological park of great cultural value. Till then, every member in the Despotiko task force will be working under challenging conditions, mainly sue to the location, on an uninhabited island with no power, without the option to carry heavy tools and materials with anything other than one’s hands. Today’s marble craftsmen use the same methods as their ancient forebears, with the same diligence and the same exemplary precision. Except for the major contribution of technology with the CNC machines which generate life-size 3D models of the ancient architectural fragments, it is the craftsmen’s hands that build, restore and produce the final outcome according to the architect’s instructions; at the same time, the entire restoration team along with dozens of volunteer archaeology students from all over the world contribute significantly under the guidance of Yannos Kouragios and his associates. Volunteerism and private initiative have been key to the Despotiko project which, with no funding from any EU programme, relies on privat sponsorship since 2014.


Next May or June the Despotiko team has been schedule to spend a month on restoring the pillars of the temple and the refectory, mounting one of temple’s epistyles, continuing the wall shared by the two buildings and reconstructing the front walls of the temple and the refectory. The project’s scheduling may have to be modified depending on weather conditions or the difficulties in transporting equipment, although years of experience have shown that all problems can be resolved as long as the project goes on; and it will go on until it is completed thanks to the inexhaustible passion of those who work on it and the enthusiasm of those who provide hands-on support.

The Byzantine & Christian Museum of Athens hosts, from Wednesday, Nov 22 to Sunday, Nov 26, a conference “On the Cycladic Islands; Archaeological Work in the Cyclades” and the exhibition “Cycladic snapshots from the monuments and their people”, which opens on Nov 22 at 20.00 and will run through the end of February 2018.

The conference

The conference, which honours Fotini Zafiropoulou, Ephor Emeritus of Cycladic Antiquities, and the memory of Nikolaos Zafiropoulos, Ephor of Cycladic Antiquities from 1959 to 1972 for his contribution to the study, protection and promotion of Cycladic antiquities, aims to acquaint both specialists and the general public with the important archaeological work carried out for years in the Cycladic islands and the finds it has revealed from prehistoric to recent times. To be attended by over 200 participants in 21 sessions in its five days, the conference will cover the following areas:

(a) Excavations, fieldwork (preventive and systematic excavations, surface surveys), special studies of material and broader synthetic studies;

(b) conservation and restoration of monuments in relation to projects for the promotion and redesign of archaeological sites;

(c) the work carried out in the islands’ Museums and Archaeological Collections through exhibitions, educational programmes and related activities.

The exhibition

As stated by Mr Dimitris Athanassoulis, Head of the Ephorate of Antiquities of Cyclades, “We decided to present this exhibition on the history of research in the Cyclades as a parallel event to the conference on the archaeological work on the islands. And since the islands are remote, we decided to …bring them to Athens”. The exhibition presents, in three parts:

Data from the first excavations on Delos and Reneia, by the French Archaeological School and the then-newly formed Archaeological Service; finds from the excavations of Nikolaos Zafiropoulos at Sellada, Thera, and most uniquely the model of a house which has never been exhibited and may be the highlight of the exhibition; and typical exhibits from the research and conservation of Byzantine monuments in the Cyclades.

More information on: http://www.byzantinemuseum.gr/el/?nid=2258


An excavation was carried out for the fifth year in a row in the area of Hiliomodi, Corinthia, with Dr Elena Korka, General Director of Antiquities and Cultural Heritage of the Ministry of Culture heading an interdisciplinary team from the Ministry and universities. The six-week excavation built on the one of 2016, which had first brought to light the remains of an ancient city and a two-compartment over-ground burial monument from Roman times. The excavation cuts made on the perimeter of this monuments confirmed the use of the site from Archaic to Roman times.

Fourteen tile graves were uncovered, many of which contained several burials and offerings from the 1st to the 4th c. AD.

A complex of edifices was found underlying the Roman monument and graveyard, with major in-situ finds—tiles and vessels from Archaic to Roman times—and an important concentration of pyres. To the north of the underground space a Hellenistic wall was uncovered with sturdy foundations, two more walls fro the same period, pottery from Hellenistic times and the figurine of a dove. In a third, later Hellenistic phase the walls had been dug out to take new burials; five monolithic sarcophagus tombs were found, complete with rich offerings.

Standing out among these is a female burial with precious offerings—a bronze wreath with myrtle leaves and fruits, a gold ring, a flute and fusiform plates made of bone, a bronze mirror, a gold danake from a Sikyon coin—as well as many other offerings from the other graves: scent holders, forks, lamps, skyphoi, coins. East of this site, at the point of the foundation base, there were more than one burials one of which was found to contain a large number of Hellenistic scent holders.

The clearing of the Roman burial monument revealed one archaic capital and several Hellenistic architectural elements which were subsequently used in the foundations of the Roman edifice.

The finds from the Hellenistic structures underlying the Roman burial monument suggests that their use was linked to rituals. The wealth of finds confirms the historical and cultural continuity of Tenea, the main town in the Tenean valley and a strategic point along the way from Argos to Corinth. The participation of students from Greek and foreign universities and the provision of educational programmes for local schoolchildren add extra value to an already important archaeological project which is supported by the Paul and Alexandra Canellopoulos Foundation as part of its drive to showcase the continuity of Greek civilisation and provide training opportunities for young people.

Η αναστήλωση ενός οικοδομήματος υψίστης αξίας και σημειολογίας τόσο για την αρχαία όσο και για την σύγχρονη Ελλάδα, είναι μια διαδικασία μακρά και επίπονη. Το αποτέλεσμα όμως δικαιώνει αυτούς που το αναλαμβάνουν, που το υποστηρίζουν και το στηρίζουν αφού μένει ως παρακαταθήκη πολιτισμού για όλους, Έλληνες και ξένους, και για όλες τις επόμενες γενιές.

Η πρώτη, προκαταρκτική φάση της αναστήλωσης της στοάς του Φιλίππου Ε΄στη Δήλο, που αναμένεται στο σύνολό της να διαρκέσει 3 χρόνια, είναι η καταγραφή και ταύτιση των αρχιτεκτονικών μελών που θα ενσωματωθούν στο μνημείο αλλά και αυτών που δεν θα χρησιμοποιηθούν. Το συνολικό μήκος του κτιρίου υπολογίζεται στα 74μ. μήκος και 16μ. πλάτος, ενώ η αρχική του ανέγερση πραγματοποιήθηκε στα τέλη του 3ου, αρχές του 2ου αι. π.Χ.. Η κ. Δήμητρα Μαυροκορδάτου, επικεφαλής αρχιτέκτονας του έργου, που έχει αναλάβει η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων, μοιράζεται με προσοχή τις σκέψεις της. Με την ίδια προσοχή που αναλαμβάνει και φέρνει εις πέρας έργα μεγάλης αρχαιολογικής και πολιτιστικής αξίας. Εκείνη βρίσκονταν και στην Καρθαία, όπου μαζί με την αξιόλογη ομάδα αρχαιολόγων και συντηρητών απέσπασαν το σημαντικό βραβείο Europa Nostra 2017.

«Έχουμε κάνει μία πρώτη καταγραφή των αρχιτεκτονικών μελών, έναν απαραίτητο καθαρισμό του μνημείου, το οποίο είχε κυριολεκτικά πνιγεί στα χόρτα και στα βούρλα, και έχουμε καταφέρει να αναδείξουμε αρκετά το μνημείο. Τα αρχιτεκτονικά μέλη έχουν αριθμηθεί και έχουν ταξινομηθεί ανάλογα με το πού θα τοποθετηθούν: Στο μνημείο ή σε ξέχωρο σημείο.  Ωστόσο οι κατάλογοι καταγραφής θα επανεξεταστούν σε μία δεύτερη αξιολόγηση. Στις προκαταρκτικές εργασίες εντάσσεται και ο καθαρισμός ενός σημείου, περίπου 600τ.μ., που βρίσκεται κοντά στη θάλασσα, δυτικά του μνημείου, το οποίο αφού καθαριστεί πλήρως, θα επιστρωθεί με μπετόν και εκεί θα τοποθετηθούν τα αρχιτεκτονικά μέλη τα οποία δεν θα χρησιμοποιηθούν στην αναστήλωση του μνημείου.

Με τη βοήθεια ενός τηλεσκοπικού γερανού, ο οποίος θα παραμείνει στον χώρο για περίπου δύο εβδομάδες, θα προχωρήσουμε στις απαραίτητες μετακινήσεις και ταξινομήσεις. Θα απομακρυνθούν αρχιτεκτονικά μέλη μέσα από τη στοά, τα οποία δεν χρειάζονται, και κάποια άλλα θα έρθουν κοντά στην στοά για να υποστηρίξουν τις επακόλουθες αναστηλώσεις.

Η εμπειρία της Καρθαίας μας δίδαξε ότι είναι απαραίτητη η επιμέρους βιντεοσκόπηση όλων των σταδίων των εργασιών γιατί αυτό θα αποτελέσει και την πιο εύγλωττη τεκμηρίωση της δουλειάς μου, ενώ επιπλέον ένα μονταρισμένο υλικό από λήψεις με κάμερα και drones, θα αποτελέσει μία εξαιρετική «ξενάγηση» των εργασιών που θα υλοποιηθούν σε βάθος 3 χρόνων.

Η επιτόπου καταγραφή των αρχιτεκτονικών μελών ανέδειξε 30 αρχαίους λίθους από τον στυλοβάτη, ενώ η αρχική μας εκτίμηση ήταν ότι υπήρχαν μόλις 2! Αυτό σημαίνει ότι θα έχουμε περισσότερο αρχαίο υλικό για να χρησιμοποιήσουμε στην αναστήλωση. Επιπλέον, στο έργο αυτό θα προχωρήσουμε σε τρισδιάστατη αποτύπωση έτσι ώστε να μπορέσουμε να κατασκευάσουμε το απαραίτητο συμπλήρωμα σε ένα CNC μηχάνημα (μηχάνημα χάραξης και κοπής) και να αποδώσουμε με ακρίβεια το τρισδιάστατο μέλος, μειώνοντας παράλληλα και την επιτόπου δουλειά. Με την καλύτερη δυνατή προετοιμασία θα είμαστε κάθε φορά έτοιμοι για να εφαρμόζουμε με ακρίβεια όσα σχεδιάζουμε. Αρχές Νοεμβρίου θα ολοκληρωθεί το σκέλος των μετακινήσεων. Στη συνέχεια θα πραγματοποιηθούν οι μελέτες για τις πλατφόρμες και το σκέλος των αποτυπώσεων. Την άνοιξη θα ξεκινήσουμε και πάλι επιτόπου υλοποιώντας ό,τι δουλευτεί μέσα στον χειμώνα. Αυτός είναι ο προγραμματισμός…».

Αυτόν τον προγραμματισμό θα παρακολουθούμε και θα στηρίζουμε. Με πίστη στη δουλειά των ανθρώπων που το έχουν αναλάβει και στο εξαιρετικό δυναμικό της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων.